Tematy Przystanku Prehistoria:
„Wyprawa do wnętrza Ziemi”
CZAS TRWANIA: 2×45 minut
ODBIORCA: powyżej 10 roku życia
TERMIN: 08-10.09.2026
Multimedialny pokaz „Wyprawa do wnętrza Ziemi” zabiera widzów w niezwykłą podróż pod powierzchnię naszej planety. Wykład omawia budowę wewnętrzną Ziemi – od cienkiej skorupy ziemskiej, przez płaszcz, aż po jądro zewnętrzne i wewnętrzne. Uczestnicy dowiedzą się, skąd naukowcy wiedzą, co znajduje się tysiące kilometrów pod naszymi stopami, skoro człowiek nigdy nie dotarł bezpośrednio do wnętrza planety. Pokaz wyjaśnia, jak fale sejsmiczne, badania skał, meteorytów, pola magnetycznego oraz procesów wulkanicznych pozwalają odtworzyć niewidzialną strukturę Ziemi.
Wykład przedstawia również, dlaczego wnętrze naszej planety pozostaje gorące, jak powstaje ziemskie pole magnetyczne, czym różni się magma od lawy oraz jakie znaczenie mają procesy zachodzące głęboko pod powierzchnią dla życia na Ziemi. To opowieść o planecie, która z zewnątrz wydaje się stabilna i spokojna, lecz wewnątrz pozostaje dynamicznym, gorącym i nieustannie zmieniającym się układem.
„Tektonika płyt litosfery” – Część I i II
CZAS TRWANIA: 2×45 minut
ODBIORCA: powyżej 10 roku życia
TERMIN: 15-17.09.2026
Multimedialny pokaz “Tektonika płyt litosfery” omawia dynamiczne procesy zachodzące w skorupie ziemskiej. Tektonika płyt to teoria wyjaśniająca ruchy płyt litosferycznych, które są odpowiedzialne za wiele zjawisk geologicznych, takich jak trzęsienia ziemi, wulkanizm, powstawanie gór oraz rozpad i tworzenie się kontynentów. Wykład przedstawia również historię rozwoju teorii tektoniki płyt, od hipotezy Wegenera o dryfie kontynentalnym po teorie tektoniki płyt litosfery oraz współczesne metody badawcze, takie jak sejsmologia i geodezja satelitarna, które dostarczają dowodów na ciągłe przemieszczanie się płyt litosfery.
„Konsekwencje przyrodnicze ruchów Ziemi. Część I – ruch obiegowy. Część II – ruch obrotowy”
CZAS TRWANIA: 2×45 minut
ODBIORCA: powyżej 10 roku życia
TERMIN: 22-24.09.2026
Multimedialny pokaz „Konsekwencje przyrodnicze ruchów Ziemi” omawia dwa podstawowe ruchy naszej planety, które decydują o rytmie życia na Ziemi oraz wybrane ruchy kosmiczne. Choć na co dzień nie czujemy ani pędu Ziemi wokół Słońca, ani jej wirowania wokół własnej osi, to właśnie te ruchy wyznaczają porządek dnia i nocy, następstwo pór roku, zmienność klimatu, długość cienia, kierunki obserwacji nieba oraz wiele zjawisk przyrodniczych zachodzących w atmosferze, hydrosferze i biosferze.
CZĘŚĆ I: widowiska poświęcona jest ruchowi obiegowemu Ziemi wokół Słońca oraz mało znanym ruchom wykonywanym w skali kosmosfery. Wykład wyjaśnia, dlaczego rok trwa około 365 dni, skąd biorą się pory roku, czym są równonoce i przesilenia oraz dlaczego nachylenie osi ziemskiej ma tak ogromne znaczenie dla klimatu naszej planety. Uczestnicy dowiedzą się, dlaczego lato i zima nie wynikają z samej odległości Ziemi od Słońca, lecz z kąta padania promieni słonecznych i długości dnia. Pokaz omawia również strefy oświetlenia Ziemi, zjawisko dnia i nocy polarnej oraz wpływ rocznego rytmu oświetlenia na przyrodę, migracje zwierząt, wegetację roślin i działalność człowieka.
CZĘŚĆ II: poświęcona jest ruchowi obrotowemu Ziemi. Wykład przedstawia, jak obrót planety wokół własnej osi powoduje następstwo dnia i nocy, pozorną wędrówkę Słońca, Księżyca i gwiazd po niebie oraz powstanie stref czasowych. Uczestnicy poznają także przyrodnicze konsekwencje wirowania Ziemi, w tym spłaszczenie planety przy biegunach, działanie efektu Coriolisa, wpływ ruchu obrotowego na kierunki wiatrów, prądy morskie i wielkoskalową cyrkulację atmosferyczną. Widowisko pokazuje Ziemię jako planetę pozostającą w nieustannym ruchu, którego skutki są zapisane w krajobrazie, pogodzie, klimacie i biologicznym rytmie organizmów żywych.
„Adres Ziemi we Wszechświecie” – część I i II
CZAS TRWANIA: 2×45 minut
ODBIORCA: powyżej 10 roku życia
TERMIN: 28-30.09.2026
Multimedialny pokaz „Adres Ziemi we Wszechświecie” zabiera widzów w podróż od najbliższego otoczenia naszej planety aż po największe znane struktury kosmiczne. Wykład pokazuje, gdzie naprawdę znajduje się Ziemia: w Układzie Słonecznym, wśród planet krążących wokół Słońca, na obrzeżach Drogi Mlecznej, w Grupie Lokalnej galaktyk, w Supergromadzie Lokalnej, w Klastrze i Superklastrze oraz w ogromnej sieci kosmicznej, zbudowanej z miliardów galaktyk. To próba wyznaczenia kosmicznego adresu naszej planety – od „Twojego mieszkania” aż po miejsce człowieka w strukturze obserwowalnego Wszechświata.
CZĘŚĆ I: widowiska poświęcona jest położeniu Ziemi. Uczestnicy dowiedzą się, czym jest Układ Słoneczny, gdzie przebiegają jego umowne granice, czym różni się planeta od gwiazdy, galaktyka od gromady galaktyk oraz dlaczego pojęcie „centrum Wszechświata” nie działa tak, jak podpowiada codzienna intuicja. Pokaz przedstawia również nasze miejsce w Drodze Mlecznej, znaczenie ramienia Oriona, odległość Ziemi od centrum Galaktyki oraz skalę struktur, w których zanurzony jest Układ Słoneczny.
CZĘŚĆ II: widowiska omawia rozmiary i odległości we Wszechświecie. Wykład wyjaśnia, dlaczego w astronomii używa się jednostki astronomicznej, roku świetlnego i parseka, jak wielkie są odległości między planetami, gwiazdami i galaktykami oraz dlaczego światło staje się naturalną miarą kosmicznych dystansów. Uczestnicy zobaczą, że patrząc w daleki kosmos, patrzymy jednocześnie w przeszłość, ponieważ światło potrzebuje czasu, aby dotrzeć do naszych oczu i teleskopów.
Osobnym elementem pokazu jest radiosfera, czyli bańka radiowa Ziemi. To wyobrażona przestrzeń wokół naszej planety, do której mogły dotrzeć sygnały radiowe wysłane przez człowieka od początku epoki radiowej. Widowisko pokazuje, jak niewielki jest ten obszar w porównaniu z Drogą Mleczną i jak bardzo lokalna pozostaje obecność technicznej cywilizacji człowieka w kosmosie. Temat ten prowadzi do szerszej refleksji nad komunikacją międzygwiazdową, poszukiwaniem życia poza Ziemią oraz miejscem naszej cywilizacji w ogromnej skali Wszechświata.
ZAPISY email: uniwersytet.dzieci@us.edu.pl
tel. kom.: 725 991 943
Udział płatny – 30 zł/osobę
Adres wydarzenia:
ul. Uniwersytecka 4, Katowice (B0.38)
Tematy Przystanku Prehistoria:
„Pochodzenie Słowian”
Pochodzenie Słowian jest tematem, który wciąż budzi wiele dyskusji wśród historyków i archeologów. Według jednej hipotezy, Słowianie wywodzą się z obszarów leżących nad środkowym Dnieprem, skąd rozpoczęli ekspansję w różnych kierunkach około V wieku n.e. Inna hipoteza sugeruje, że ich ojczyzną były tereny dzisiejszej Polski, Białorusi oraz Ukrainy. Słowianie byli ludem rolniczym, co tłumaczy ich rozprzestrzenianie się wzdłuż żyznych dolin rzecznych, co sprzyjało rolnictwu.
Wraz z upływem czasu, Słowianie podzielili się na trzy główne grupy: wschodnich, zachodnich i południowych. Każda z tych grup rozwijała własne języki, kulturę i tradycje, które przetrwały do dzisiejszych czasów w formie różnorodnych narodów słowiańskich. Współczesne badania genetyczne i lingwistyczne dostarczają nowych informacji na temat wczesnych migracji i osadnictwa Słowian, co pozwala lepiej zrozumieć ich historię i dziedzictwo. Jednocześnie może się okazać, że początków Słowian należy szukać jeszcze inaczej.
„Życie codzienne dawnych Słowian”
Styl życia naszych słowiańskich przodków był ściśle związany z naturą i cyklem pór roku. Osadnictwo słowiańskie koncentrowało się blisko lasów, polan, stawów i rzek. Te ostatnie stanowiły nie tylko źródło ryb ale i naturalne ciągi komunikacyjne. Najstarsze formy zabudowy to szałasy i ziemianki i chaty wkopane w ziemię.
W VI-VII wieku zaczęto budować grody, otoczone solidnymi wałami z drewna dębowego, które niekoniecznie miały charakter obronny.
Społeczeństwo słowiańskie było zróżnicowane, a zajęcia codzienne obejmowały rolnictwo, hodowlę, rzemiosło, handel i oczywiście podboje. Wierzenia Słowian były głęboko zakorzenione w ich kulturze i codzienności, wraz praktykami związanymi z kultem drzew i lasu.
Życie codzienne było trudne, ale wykopaliska archeologiczne świadczą, że Słowianie doskonale dawali sobie radę w trudnych warunkach.
„Opowieści z kapelusza – czyli jak grzyby opanowały Świat”
Kiedy myślimy o organizmach żywych, które łatwo można dostrzec gołym okiem prawie zawsze mamy na uwadze przedstawicieli królestwa roślin albo zwierząt. Ale istnieją inne wielkie grupy organizmów. Oczywiście od razu pomyśleliście o jednokomórkowcach czy bakteriach. Słusznie, ale jak napisałem we wstępie – dostrzegalnych gołym okiem. Te o których myślę są wszędzie wokół nas. Reprezentują zarówno formy najstarsze jak i najmłodsze wiekiem pochodzenia. Należą do nich osobniki zarówno najmniejsze jak i największe na Świecie.
Jak to zapytacie – większe od płetwala błękitnego?
Tak.
Niektóre są większe niż niejedna wioska czy miasteczko. Dodam, że mieszkają wszędzie – obok nas, ale także wewnątrz nas i na nas samych.
Tak samo zachowują się względem innych organizmów.
Czasem są groźne, a czasem przyjazne, ale niewątpliwie są bardzo intrygujące i zarazem piękne, a niektóre z nich wręcz eleganckie, nawet noszą kapelusze.
„Węgiel – pierwiastek życia”
Węgiel jest wszędzie. Zacząłem pisać ten tekst na komputerze, którego klawiatura jak i on sam, zbudowane są z tworzyw sztucznych, czyli z węgla. Ale węgiel buduje także moje drewniane biurko i krzesło. Moje buty, ubrania, a także pasek – one także zbudowane są z węgla. Na stole leży kanapka – oczywiście tam także jest ten pierwiastek. Nie wspomnę o dywanie, farbie na ścianach. Nawet belki konstrukcji budynku muszą go zawierać. A energia zasilająca dom? Została pozyskana ze spalania paliw węglowych. Nawet nie wspomnę o samochodzie. Oddychamy powietrzem, w którym jest sporo dwutlenku węgla, zresztą sami go wydychamy co kilka sekund. Całe nasze ciało zawiera mnóstwo węgla. W końcu węgiel to pierwiastek życia. W ciągu 13,8 miliarda lat historii Wszechświata – on sam ewoluował, stając się coraz bogatszy w węgiel.
ZAPISY e-mail: uniwersytet.dzieci@us.edu.pl
tel. kom.: 725 991 943
Kontakt
Koordynator:
dr Andrzej Boczarowski
ZAPISY e-mail: uniwersytet.dzieci@us.edu.pl
tel. kom.: 725 991 943
NR KONTA DO WPŁAT: 64 1050 1214 1000 0023 4388 1542